W sobotę mieszkańcy miasta, przedstawiciele władz, duchowieństwa oraz potomkowie ofiar zgromadzili się, by uczcić pamięć więźniów Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. To właśnie tutaj, w miejscu naznaczonym cierpieniem, odbyły się obchody 78. rocznicy akcji „Wisła”.
Uroczystości rozpoczęła Msza Święta w obrządku greckokatolickim, sprawowana w intencji ofiar obozu. Następnie delegacje złożyły wieńce i zapaliły znicze w miejscu pochówku ofiar, znajdującym się w lasach na południowy zachód od dawnej kopalni „Jan Kanty”. W wydarzeniu wzięli udział m.in. Sekretarz Miasta Ewa Sidełko-Paleczny, przedstawiciele władz wojewódzkich, placówek dyplomatycznych, delegacja Związku Ukraińców w Polsce, byli więźniowie, a także reprezentanci społeczności żydowskiej i niemieckiej. Obecna była również młodzież, która swoim udziałem podkreśliła, że pamięć o tragicznych wydarzeniach ma charakter ponadpokoleniowy.
Obóz, który miał zniknąć w milczeniu
Centralny Obóz Pracy w Jaworznie powstał w lutym 1945 roku na bazie niemieckiego podobozu KL Auschwitz – Neu Dachs. Początkowo więziono w nim osoby oskarżane o kolaborację z okupantem, ale już wkrótce trafiali tam także przeciwnicy nowej władzy ludowej, w tym Polacy, Ukraińcy i Łemkowie wysiedleni w ramach akcji „Wisła”. Wielu z nich nie miało szans na sprawiedliwy proces – wystarczył cień podejrzenia o współpracę z Ukraińską Powstańczą Armią.
W latach 1945–1949, według dokumentów Centralnego Zarządu Zakładów Karnych, w Jaworznie zmarło blisko 10 tysięcy więźniów. Ciała początkowo grzebano na lokalnym cmentarzu, lecz gdy zabrakło tam miejsca – w pobliskich lasach. Masowe mogiły miały ukryć skalę tragedii.
Pomnik pamięci
Dopiero po latach udało się nadać ofiarom należne im miejsce w historii. 23 maja 1998 roku, w obecności prezydentów Polski Aleksandra Kwaśniewskiego i Ukrainy Leonida Kuczmy, odsłonięto w Jaworznie pomnik poświęcony więźniom COP. Na tablicach widnieje napis w trzech językach – polskim, ukraińskim i niemieckim:
„Pamięci Polaków, Ukraińców, Niemców – tych wszystkich, którzy cierpieli tu niewinnie jako ofiary terroru komunistycznego, więzionych, zamordowanych i zmarłych w latach 1945–1956 w Centralnym Obozie Pracy w Jaworznie – w hołdzie potomni.”
Żywa lekcja historii
Tegoroczne obchody 78. rocznicy akcji „Wisła” były nie tylko okazją do modlitwy i refleksji, ale także ważnym przypomnieniem o konsekwencjach politycznych decyzji podejmowanych ponad głowami zwykłych ludzi. Dla młodego pokolenia to lekcja historii, która wciąż pozostaje aktualna – pokazuje bowiem, jak krucha bywa wolność i jak łatwo państwo może zamienić się w oprawcę własnych obywateli.
Fot. UM w Jaworznie
