Nutria w Polsce – między prawem, przyrodą i ludzką odpowiedzialnością

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu była symbolem dobrze prosperującej hodowli futrzarskiej. Dziś nutria coraz częściej pojawia się w debatach o ochronie przyrody jako gatunek, który powinien zniknąć z polskich ekosystemów. Historia jej obecności w kraju nie jest jednak opowieścią o „inwazji natury”, lecz o konsekwencjach ludzkich decyzji. To człowiek sprowadził te zwierzęta do Europy i to człowiek musi dziś zdecydować, w jaki sposób poradzić sobie ze skutkami tamtych działań – czy w sposób szybki i radykalny, czy raczej odpowiedzialny i możliwie humanitarny.

Nutria w świetle przepisów

Z punktu widzenia prawa nutria jest gatunkiem obcym i inwazyjnym. W 2016 roku Komisja Europejska wpisała ją na listę inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii Europejskiej. Oznacza to obowiązek podejmowania działań ograniczających jej rozprzestrzenianie się. W Polsce nutria figuruje także w krajowym wykazie takich gatunków, określonym w rozporządzeniu Rady Ministrów z 9 grudnia 2022 roku.

Sytuacja Polski różni się jednak od tej znanej z wielu krajów Europy Zachodniej. We Francji, Włoszech, Hiszpanii czy Holandii nutrie występują od dziesięcioleci w ogromnych populacjach i ich całkowite usunięcie z przyrody jest dziś praktycznie niemożliwe. W Polsce zwierzęta te pojawiają się znacznie rzadziej i żyją w rozproszonych skupiskach. Właśnie dlatego administracja państwowa uznaje, że istnieje jeszcze realna szansa na zatrzymanie ich ekspansji. Nie tyle skala szkód, ile możliwość skutecznego działania sprawia, że przepisy wobec nutrii są stosunkowo restrykcyjne.

Co oznacza „eliminacja gatunku”

W języku prawnym termin „eliminacja” oznacza usunięcie gatunku ze środowiska naturalnego. Nie zawsze musi to oznaczać fizyczną eksterminację zwierząt, choć w praktyce bywa z nią utożsamiane. Eliminacja może przyjmować różne formy – od odstrzału po odłów i trwałą izolację zwierząt w warunkach uniemożliwiających dalsze rozmnażanie.

Kluczowe znaczenie ma czas. Nutrie rozmnażają się szybko, a niewielka grupa zwierząt może w ciągu jednego sezonu znacząco zwiększyć swoją liczebność. Z perspektywy zarządzania środowiskiem oznacza to, że zwlekanie z reakcją utrudnia późniejsze działania, zwłaszcza jeśli mają być prowadzone w sposób bardziej humanitarny.

Jak nutrie wpływają na środowisko

W analizach przygotowywanych przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska wskazuje się kilka potencjalnych zagrożeń związanych z obecnością nutrii. Zwierzęta te mogą niszczyć roślinność wodną i nadbrzeżną, podkopywać brzegi rzek i kanałów, a w konsekwencji osłabiać konstrukcje hydrotechniczne, w tym wały przeciwpowodziowe. Wskazuje się także na możliwość konkurencji pokarmowej z rodzimymi gatunkami.

Jednocześnie badacze podkreślają, że w Polsce skala tych oddziaływań pozostaje stosunkowo niewielka. W wielu miejscach nutrie występowały jedynie lokalnie, a szkody, które powodowały, miały ograniczony charakter.

Zwierzę w ekosystemie

Biologia przypomina, że każdy organizm, który potrafi przetrwać w danym środowisku, zaczyna w nim odgrywać określoną rolę. Dotyczy to także gatunków obcych. Nutrie, żerując wśród roślinności wodnej, potrafią zmieniać strukturę roślinnych zarośli i tworzyć przejścia w gęstych pasach trzcin czy sitowia. Bywa też, że ograniczają nadmiar roślin pływających, takich jak rzęsa, co może poprawiać dostęp światła do wody.

Zwierzęta te kopią również nory w brzegach rzek i zbiorników. W niektórych przypadkach takie miejsca mogą później wykorzystywać inne gatunki. Przykładem bywa obserwowana w rejonie Rybnika obecność zimorodków nad rzeką Nacyną – ptaków, które zakładają gniazda w stromych, piaszczystych skarpach. Choć trudno jednoznacznie przypisać powstanie takich miejsc nutriom, pokazuje to, że relacje między gatunkami w przyrodzie rzadko są jednoznaczne.

Inwazyjny nie znaczy „szkodnik”

Pojęcie „inwazyjnego gatunku obcego” bywa w debacie publicznej mylone z określeniem „szkodnik”. W rzeczywistości jest to przede wszystkim kategoria administracyjna opisująca relację gatunku do danego ekosystemu oraz obowiązki państwa w zakresie jego kontroli.

Nutrie nie pojawiły się w Europie samodzielnie. Zostały sprowadzone przez człowieka do hodowli, a następnie – wskutek ucieczek i porzucania – trafiły do środowiska naturalnego. Ich obecność w rzekach i zbiornikach wodnych jest więc konsekwencją dawnych decyzji gospodarczych.

Humanitarna alternatywa

Jednym z rozwiązań stosowanych w Polsce jest odławianie zwierząt i umieszczanie ich w wyspecjalizowanych ośrodkach, w których nie mogą się rozmnażać, ale mają zapewnione warunki pozwalające na spokojne życie. Taką rolę pełni azyl dla nutrii „Nutriowisko” prowadzony w Rybniku przez Fundację Łapa i Las za zgodą Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.

Dzięki wsparciu Fundacji Mushika oraz współpracy z samorządem miasta Rybnik ośrodek w ostatnich latach znacząco rozbudował infrastrukturę. W 2025 roku projekt otrzymał grant umożliwiający dalszy rozwój i zwiększenie liczby przyjmowanych zwierząt. Do azylu trafiają nutrie odławiane m.in. na terenie województwa śląskiego i łódzkiego. Obecnie znajduje się tam już ponad osiemdziesiąt osobników.

Twórcy ośrodka podkreślają, że działania te mają podwójny cel: ograniczenie obecności nutrii w środowisku oraz budowanie świadomości społecznej, że ochrona przyrody nie musi oznaczać rezygnacji z zasad humanitarnego traktowania zwierząt.

Sprawa bardziej złożona niż się wydaje

Historia nutrii w Polsce pokazuje, jak skomplikowane mogą być relacje między prawem, biologią i etyką. Gatunek uznany za inwazyjny nie jest wrogiem przyrody – jest raczej skutkiem dawnych ludzkich decyzji. Dziś to właśnie człowiek musi znaleźć sposób na rozwiązanie problemu, minimalizując cierpienie zwierząt i jednocześnie chroniąc rodzime ekosystemy.

Model oparty na odłowie i umieszczaniu zwierząt w azylach nie rozwiąże wszystkich wyzwań związanych z ochroną przyrody. Może jednak stać się przykładem bardziej odpowiedzialnego podejścia – zwłaszcza tam, gdzie skala zjawiska wciąż pozwala na takie rozwiązania.

Opracowanie na podstawie: UM w Rybniku