Kopalnia Wujek kojarzy się dziś głównie z tragicznymi wydarzeniami grudnia 1981 roku. Tymczasem jej dzieje są znacznie dłuższe i sięgają początków przemysłowego Śląska – czasów, gdy Katowice dopiero rodziły się jako miasto.
Korzenie głębsze niż oficjalna data
Formalnie historia zakładu zaczęła się w 1899 roku, gdy we Wrocławiu zdecydowano o połączeniu kilku mniejszych pól górniczych w jedno przedsiębiorstwo o nazwie „Oheim”. W praktyce jednak wydobycie węgla na tych terenach prowadzono znacznie wcześniej – już pod koniec XVI wieku działały tu prymitywne szyby, a pierwsze nadania górnicze pojawiły się w XVIII stuleciu.
W XIX wieku odkrycie bogatych złóż w rejonie dzisiejszego Brynowa przyciągnęło inwestorów. Budowę kopalni rozpoczęto pod koniec 1899 roku, angażując zaledwie kilkudziesięciu robotników. Już rok później wydobyto pierwsze 50 ton węgla.
Trudny start i szybki rozwój
Początki nie były łatwe. Mieszkańcy sprzeciwiali się wywłaszczeniom i budowie infrastruktury, zwłaszcza linii kolejowej. Ostatecznie spory rozwiązano poprzez wykup gruntów, co umożliwiło rozwój transportu i sprzedaży surowca na szeroką skalę.
Na początku XX wieku kopalnia dynamicznie się rozbudowywała. Wprowadzano nowe maszyny, pogłębiano szyby i zwiększano wydobycie. Już w 1905 roku osiągnięto poziom 145 tysięcy ton rocznie. W kolejnych latach zakład należał do najnowocześniejszych w regionie, dysponując rozbudowanym zapleczem technicznym.
Życie i praca pod ziemią
Warunki pracy były ciężkie. Zmiany trwały nawet 12 godzin, a wynagrodzenia obciążano licznymi potrąceniami – od kosztów materiałów po opłaty za mieszkanie czy opał. Mimo to kopalnia przyciągała ludzi z całego regionu i dalszych terenów.
Dla pracowników budowano osiedla robotnicze i infrastrukturę socjalną. Wraz z rozwojem zakładu rosła też społeczność – powstawały organizacje, kluby sportowe i życie kulturalne.
Wujek w niepodległej Polsce
Po 1918 roku sytuacja górników zaczęła się poprawiać – skrócono czas pracy i wprowadzono świadczenia socjalne. W okresie plebiscytu i powstań śląskich wielu pracowników kopalni angażowało się w walkę o przyłączenie regionu do Polski.
Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku kopalnia znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej i szybko awansowała do grona najważniejszych zakładów przemysłowych. Produkcja sięgała setek tysięcy ton rocznie, a zatrudnienie liczyło kilka tysięcy osób.
Wojna i powojenny powrót do pracy
W czasie II wojny światowej kopalnia była wykorzystywana przez okupanta, m.in. przy użyciu pracy przymusowej. Wycofujące się wojska niemieckie planowały zniszczenie zakładu, czemu zapobiegli sami górnicy.
Już na początku 1945 roku wznowiono wydobycie, mimo braków kadrowych i trudnych warunków. Rok później kopalnia osiągnęła symboliczny próg miliona ton wydobycia.
Źródła:
U. Węgrzyk, Historia kopalni Wujek, Katowicki Holding Węglowy, 2009.
A. Rączkowski, opracowania historyczne dotyczące górnictwa na Górnym Śląsku.
Materiały ikonograficzne i archiwalne publikowane w serwisie polska-org.pl.
