UPSURGE w Katowicach po wdrożeniu. Zielone przystanki i miejska oaza jako test dla klimatu miasta

Katowice dołączyły do grona europejskich miast, które postanowiły sprawdzić w praktyce, czy przyroda może być realnym sojusznikiem w walce ze skutkami zmian klimatu. W ramach projektu UPSURGE w przestrzeni publicznej pojawiły się cztery zielone przystanki autobusowe oraz niewielka „zielona oaza” na Rynku. To nie tylko nowy element krajobrazu miasta, lecz przede wszystkim pilotaż rozwiązań opartych na naturze, mających poprawić mikroklimat i komfort codziennego funkcjonowania mieszkańców.

Przyroda zamiast betonu

Założeniem projektu UPSURGE jest wykorzystywanie naturalnych procesów – roślinności, retencji wody i cienia – do łagodzenia negatywnych skutków ocieplenia klimatu w miastach. W Katowicach inicjatorem działań był Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych we współpracy z miastem, a realizację powierzono Zakładowi Zieleni Miejskiej.

W efekcie powstały cztery zielone przystanki oraz zazieleniony fragment Rynku. Każda z lokalizacji została obsadzona starannie dobraną roślinnością i wyposażona w czujniki monitorujące temperaturę, jakość powietrza oraz poziom hałasu. Projekt ma charakter pilotażowy – jego celem jest sprawdzenie, w jakim stopniu takie rozwiązania rzeczywiście wpływają na warunki panujące w przestrzeni miejskiej.

Europejski projekt, lokalne decyzje

UPSURGE nie jest wyłącznie katowickim eksperymentem. W inicjatywie uczestniczą także m.in. Belfast, Breda, Budapeszt i Maribor, a partnerami są instytucje naukowe, firmy oraz organizacje pozarządowe z 13 krajów Europy.

W Katowicach istotną rolę odegrali mieszkańcy. Projektowanie poprzedziły konsultacje społeczne prowadzone latem 2022 roku oraz w 2023 roku. Dla każdej lokalizacji zorganizowano cykl spotkań: od prezentacji koncepcji, przez omawianie poprawek, po przedstawienie wersji ostatecznej. W 2024 roku wyłoniono wykonawcę i rozpoczęto prace, a pierwsze pełne pomiary środowiskowe ruszyły na początku 2025 roku.

Tam, gdzie miasto się nagrzewa najbardziej

Zielone przystanki stanęły w miejscach wcześniej identyfikowanych jako tzw. miejskie wyspy ciepła, czyli punkty szczególnie narażone na przegrzewanie. Zazieleniono przystanki Ochojec Szpital, Katowice Jagiellońska oraz dwa przy ul. Chorzowskiej – Dąb Kościół i Park Śląski Ogród Zoologiczny. Dodatkowo nową roślinnością obsadzono niewielki skwer na Rynku, w sąsiedztwie dawnej siedziby Muzeum Śląskiego.

Wybór takich lokalizacji nie był przypadkowy. To właśnie tam efekty „chłodzące” zieleni mają największe znaczenie dla pieszych i pasażerów komunikacji miejskiej.

Rośliny odporne na miejskie warunki

Dobór gatunków podporządkowano praktycznym kryteriom. Wybrano rośliny odporne na suszę, zasolenie i wahania temperatur, a jednocześnie zdolne do wychwytywania zanieczyszczeń z powietrza. Dzięki temu zielone przystanki mają być rozwiązaniem trwałym i relatywnie tanim w utrzymaniu.

Wśród nasadzeń znalazły się m.in. grab pospolity, sosna kosodrzewina oraz piwonia ogrodowa. Zastosowanie takich gatunków ma pokazać, że zieleń w mieście nie musi oznaczać wysokich kosztów pielęgnacji ani krótkiej żywotności roślin.

Część większej strategii zazieleniania miasta

Projekt UPSURGE wpisuje się w szersze działania podejmowane w Katowicach na rzecz poprawy jakości powietrza i zwiększania bioróżnorodności. Co roku w mieście sadzone są setki drzew – tylko w 2025 roku było ich ponad 460 – a także tysiące krzewów, bylin i kwiatów. Równolegle prowadzone są projekty zazieleniania ulic oraz utrzymania parków i skwerów.

Zielone przystanki nie zastępują tych działań, lecz je uzupełniają, pokazując, że także infrastruktura transportowa może pełnić funkcję „zielonego bufora” w zurbanizowanej przestrzeni.

Dane dla miast przyszłości

Każda z realizacji została wyposażona w system monitoringu środowiskowego. Na przystankach w Ochojcu i przy ul. Jagiellońskiej mierzone są m.in. temperatura, wilgotność, skład powietrza i poziom hałasu. Na Rynku oraz przy ul. Chorzowskiej działają dodatkowo stacje pogodowe rejestrujące prędkość wiatru, opady, ciśnienie i promieniowanie słoneczne.

Zebrane dane mają posłużyć do opracowania modeli, które pomogą innym miastom planować skuteczne działania adaptacyjne. W praktyce oznacza to sprawdzenie, gdzie i jakie rozwiązania oparte na przyrodzie przynoszą najlepsze efekty.

Inwestycja w wiedzę i klimat

Projekt UPSURGE – „Wzmocnienie wdrażania w miastach rozwiązań opartych na przyrodzie w ramach Europejskiego Przewodnika Odnowy Miejskiej” – jest współfinansowany z programu Horyzont 2020. Łączny koszt realizacji katowickiej części przedsięwzięcia wyniósł blisko 2 mln zł, z czego ok. 1,5 mln zł stanowiło dofinansowanie unijne.

Dla Katowic to nie tylko inwestycja w zieleń, ale także w wiedzę. Wyniki pilotażu mają pokazać, czy „zielone przystanki” i miejskie oazy mogą stać się stałym elementem krajobrazu nowoczesnych, odpornych na zmiany klimatu miast.