Dzisiaj Wielka Środa, wraz z nią pojawia się jedna z charakterystycznych polskich tradycji – „palenie żuru”. Inaczej nazywane „wypędzaniem Judasza”, „szukaniem Pónbóczka”, „paleniem skoczka” lub „strzodą żurową”, to obrzęd nadal pielęgnowany w wielu gminach, jednak warto przypomnieć sobie pierwotne znaczenie tego rytuału.
Wielka Środa poprzedza Triduum Paschalne, centralną celebrację w kalendarzu chrześcijańskim, poświęconą Misterium Paschalnemu: męce, śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa. Palenie żuru to starożytny zwyczaj, związany z kultem ognia, któremu przypisywano moc oczyszczającą. Obrzęd ten przybierał różne formy, zależnie od regionu. Na Śląsku, palenie żuru polegało na rozpalaniu dużych ognisk ze słomy i suchych gałęzi. Spalano także wszelkie zbędne przedmioty, wyrzucane z domów podczas wiosennego sprzątania. Z ogniska zapalano stare, zniszczone miotły (tzw. szkrobaki), nasączone smołą lub naftą, służące jako pochodnie. Ludzie biegali z nimi po polach, uderzając nimi o ziemię, aby zapewnić urodzaj.
Na przykład w Gogolinie i okolicach chłopcy na środę żurową przygotowywali puszki z perforowanym dnem, na długim drucie, do których wsypywali „żur” do spalenia. W dawnych czasach, w Obrowcu, urządzano nawet dwa rywalizujące ogniska, a grupy z płonącymi pochodniami chodziły po wsi w poszukiwaniu „Pónbóczka”. Środa żurowa niesie ze sobą głębokie znaczenie symboliczne. Spalanie starej słomy i śmieci symbolizuje przede wszystkim zniszczenie zła. Bieganie z płonącymi pochodniami i puszkami pełnymi żaru przywodzi na myśl biblijną scenę pojmania Jezusa, zwłaszcza scenę poszukiwania Go przez Żydów.
Mniej znany, ale również istotny, jest staropolski zwyczaj „wypędzania Judasza”, polegający na hałasowaniu piszczałkami (symbolizującymi trzęsienie ziemi podczas śmierci Chrystusa) oraz paleniu kukły Judasza przed kościołem lub na polu. Popiół z tej kukły rozsypywano po polach, aby były bardziej urodzajne.
Dzisiaj „palenie żuru” często sprowadza się jedynie do wydarzenia komercyjnego, ostatniej zabawy przed głębokimi i refleksyjnymi obchodami Triduum Paschalnego. Staje się to również okazją do jarmarcznej atmosfery, często połączonej z wielkanocnym kiermaszem, gdzie można delektować się pożywnym żurkiem. Warto pamiętać, że żur, jako potrawa, reprezentuje skromność. Na Śląsku gotowano go na bazie maślanki lub soku z kiszonej kapusty, dodając jedynie ziemniaki lub krasząc go spyrkami.
Środa poprzedzająca Triduum Paschalne nie oznacza rezygnacji z postnych potraw; przeciwnie, jest początkiem czasu modlitwy i skupienia, czasu ograniczenia konsumpcji aż do Wielkiej Soboty, kiedy zabrzmi radosne „Alleluja”.
TB/Fot. Gmina Gogolin
