Żabie Doły – tam, gdzie przemysł ustąpił miejsca naturze

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu krajobraz tego miejsca kształtowały kopalnie, kolej i przemysł. Dziś słychać tu przede wszystkim ptaki, szum roślinności i odgłosy dochodzące znad licznych zbiorników wodnych. Uczestnicy sobotniego spaceru po Żabich Dołach mogli przekonać się, jak niezwykłą przemianę przeszedł ten fragment Bytomia.

Nie trzeba wyjeżdżać daleko poza miasto, aby znaleźć się w otoczeniu zieleni i na chwilę zapomnieć o miejskim zgiełku. Dobrym przykładem są Żabie Doły – jeden z najbardziej charakterystycznych przyrodniczo obszarów tej części aglomeracji.

W sobotę, 8 sierpnia, jego historię i przyrodnicze bogactwo poznawali uczestnicy spaceru prowadzonego przez Roberta Matusiaka, przewodnika PTTK. Trasa przebiegała przede wszystkim dawnymi nasypami kolejowymi, które są jednym ze śladów przemysłowej przeszłości tego terenu.

Od kopalnianego krajobrazu do przyrodniczej enklawy

Podczas wędrówki Robert Matusiak opowiadał zarówno o historii powstania Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego „Żabie Doły”, jak i o wcześniejszych dziejach tego obszaru. Uczestnicy mogli dowiedzieć się, jak na przestrzeni kolejnych stuleci działalność człowieka niemal całkowicie przekształciła miejscowy krajobraz, a następnie – po ustaniu intensywnej eksploatacji – teren zaczęła odzyskiwać przyroda.

Historia przemysłowego wykorzystania tych ziem jest bardzo długa. Już od XII wieku prowadzono tu wydobycie rud cynku i ołowiu, a w późniejszym okresie również węgla kamiennego. Przez lata teren służył także do składowania odpadów przemysłowych.

Ślady tej działalności do dziś są czytelne w krajobrazie. Największy zbiornik wodny Żabich Dołów, znajdujący się w północnej części obszaru, powstał na potrzeby kopalni rud cynku i ołowiu funkcjonującej w latach 20. XX wieku.

Po zakończeniu eksploatacji dawne wyrobiska stopniowo ulegały zawałom. Powstawały niecki, leje i zapadliska, w których z czasem zaczęła gromadzić się woda. W ten sposób pojawiły się zalewiska, stawy oraz tereny podmokłe. To, co było konsekwencją wieloletniej działalności przemysłowej, z biegiem czasu stworzyło dogodne warunki dla rozwoju wielu gatunków roślin i zwierząt.

Królestwo ptaków w środku aglomeracji

Dziś Żabie Doły są przede wszystkim niezwykle cenną ostoją przyrody. Szczególne znaczenie mają dla ptaków. Gatunki lęgowe występujące na tym obszarze stanowią około 30 procent wszystkich gatunków ptaków lęgowych notowanych w Polsce.

To właśnie połączenie zbiorników wodnych, trzcinowisk, podmokłych terenów, zarośli i otwartych przestrzeni sprawia, że Żabie Doły są miejscem o wyjątkowej różnorodności biologicznej. Jednocześnie pozostają żywym świadectwem przemysłowej historii regionu.

Znaczenie tego obszaru zostało formalnie docenione w 1997 roku, kiedy na mocy rozporządzenia wojewody katowickiego utworzono Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Żabie Doły”.

Sobotni spacer pokazał, że historia Żabich Dołów nie kończy się wraz z zamknięciem kopalń i zanikiem przemysłowej działalności. Wręcz przeciwnie – rozpoczął się wówczas kolejny rozdział. Miejsce, które przez stulecia człowiek intensywnie przekształcał, dziś jest jedną z najciekawszych zielonych enklaw w tej części aglomeracji i przestrzenią, w której natura odzyskała pierwszoplanową rolę.

Fot. UM w Bytomiu